Financiering Noordelijke Fieldlab Region of Smart Factories (RoSF) is rond

Noord-Nederland gaat grootschalig investeren in slimme fabrieken. Op 8 maart hebben de gedeputeerden van Groningen, Friesland en Drenthe hun handtekeningen gezet onder de beschikking om het project “Northern Netherlands: Region of Smart Factories” (RoSF) te financieren. De provincies en ministerie van Economische Zaken dragen 11 miljoen bij aan de totale begroting van 21 miljoen. Daarmee kan het project van start. RoSF is door de NOM geïnitieerd en ontwikkeld, onder de regie van de Taskforce HTSM Noord-Nederland.

 

                                                                                                                                                                                                 De maakindustrie, de kurk waarop de Noordelijke economie drijft, staat aan de vooravond van ongekende veranderingen. In Duitsland spreekt men zelfs van de Vierde industriële revolutie (Industrie 4.0) en in Nederland over “Smart Industry”. Het sleutelwoord is digitalisering:

  • Voorkant brochureproducten worden intelligent en fabricageprocessen worden zelflerend, zodat echt foutloos produceren binnen handbereik komt;
  • consumenten en bedrijven gaan via het Internet of Things fulltime communiceren, wat de deur opent voor radicaal nieuwe verdienmodellen (van ‘fabrikant naar dienstverlener’);
  • eindelijk wordt het mogelijk om op een efficiënte manier klantspecifieke (customized) producten te maken;
  • nieuwe ICT-gedreven technologieën raken in een stroomversnelling, zoals 3D-printing, robotisering en big data;
  • het wordt zelf mogelijk om in westerse landen weer kostenefficiënt te produceren en om werk terug te halen uit lage lonen-regio’s (reshoring).

Bij elkaar opgeteld gaat het industriële landschap de komende jaren flink op de schop. Voor Noord-Nederland komt dit op een bijzonder interessant moment. De regio heeft een voorsprong op een aantal essentiële kennisvelden (denk aan big data, ICT, sensorsystemen en materialen) én beschikt nog over voldoende industriële bedrijvigheid om volop te gaan profiteren van de opleving van de maakindustrie die in het verschiet ligt.

 Partners in RoSF
Het Fieldlab Region of Smart Factories wordt uitgevoerd door:
– Bedrijven verenigd binnen het samenwerkingsverband Region of Smart Factories (RoSF).
– Bedrijven verenigd in het Innovatiecluster Drachten (IcD).
– Onderwijsinstellingen: Noordelijke HBO’s, de Rijksuniversiteit Groningen en TU Twente.
– Kennisinstellingen: ASTRON, INCAS³ en SRON.

First time RightRoSF is opgezet als een masterplan voor de Noordelijke maakindustrie, waarbij “Smart Industry” wordt aangegrepen om de concurrentiepositie van bedrijven over de volle breedte te versterken. Sterke bedrijven in de maakindustrie zorgen voor een aantrekkelijke arbeidsmarkt en Smart Industry wordt in brede kring geoormerkt als de belangrijkste banenmotor voor de economie in het komende decennium. RoSF moet daarmee resulteren in een forse en structurele impuls voor de noordelijke arbeidsmarkt op alle opleidingsniveaus, van VMBO tot en met WO. Dit is van belang omdat de maakindustrie, zeker in Noord-Nederland, met afstand de belangrijkste sector is op de arbeidsmarkt én de basis onder het verdienmodel van Noord-Nederland.

ROSF

Het RoSF-consortium is opgezet om de lead te nemen bij de uitvoering van dit masterplan. Het consortium is ontstaan rond de belangrijkste Noordelijke OEM-bedrijven (Philips Drachten, Fokker Hoogeveen en CIG Centraal Staal Groningen) maar in het afgelopen jaar uitgegroeid tot een breed cluster, bestaande uit 25 bedrijven (waaronder 21-ers), kennisinstellingen en onderwijsinstellingen. Het RoSF consortium overkoepelt de koplopers van de Noordelijke maakindustrie, aangevuld met partijen die noodzakelijk zijn om de randvoorwaarden voor een succesvolle transitie in te vullen, zoals het brede onderwijsveld.

Drie actielijnen
Kennis over Smart Factories is in de basis wel voorhanden, maar sterk gefragmenteerd en slechts toegankelijk voor een kleine kopgroep van bedrijven. Binnen het RoSF-programma ligt het zwaartepunt op het bundelen en uitbouwen van deze kennisbasis én op het breed toegankelijk maken daarvan. In dat kader zijn drie actielijnen opgesteld:

  • Actielijn 1: Competenties samenvoegen en uitbouwen in pilotprojecten
  • Actielijn 2: Kennisoverdracht, onderwijs en verankering
  • Actielijn 3: Business development voor MKB-bedrijven

Actielijnen    2

Actielijn 1: Competenties samenvoegen en uitbouwen in pilotprojecten

De kern van het RoSF-programma bestaat uit drie pilotprojecten waarbinnen de partners gaan experimenteren met nieuwe Smart Factory-oplossingen. Deze pilotprojecten worden in clusters uitgevoerd. De betrokken OEM-bedrijven stellen hun bedrijf beschikbaar als Fieldlab (praktijkomgeving), maar brengen zelf ook kennis en ervaring in. Kennisdeling tussen grote en kleine bedrijven is een belangrijk onderdeel van het leerproces. De MKB-partners krijgen een belangrijke rol bij de uitvoering van de pilots. Binnen de pilotprojecten wordt gewerkt aan de volgende “Smart Factory-thema’s:”

  • De foutloze fabriek, gericht op het ontwikkelen van 100% voorspelbare en beïnvloedbare productieprocessen, niet door processen ‘in beton’ te gieten maar door deze intelligent (zelflerend, zelfsturend) te maken. Dit concept wordt in de praktijk gebracht door MKB-bedrijven bij Philips, Fokker en Plantronics.
  • “First-time right” ontwerpen van nieuwe producten en nieuwe fabricageprocessen, zodat de doorlooptijd van productontwikkeling radicaal wordt ingekort. Hiervoor moet de stap worden gezet van een kostbare en tijdrovende empirische manier van werken (trial & error) naar methoden waarbij kennis wordt bijeengebracht in wiskundige modellen zodat slimme computers het zware werk kunnen doen. De “first-time-right-toolbox” wordt ontwikkeld via innovatieprojecten rond CIG Centraal Staal, in de scheepsbouw, en bij Philips.
  • Customized (flexible) manufacturing: het ontwikkelen van effectieve oplossingen voor maatwerk-productie (seriegrootte één), zodat maakbedrijven moeiteloos kunnen mee-veranderen met wispelturige markten. RoSF richt zich op een aantal belangrijke randvoorwaarden: inline meten om “mass customization” van contactlenzen mogelijk te maken (met NKF en OPHTEC), de koppeling van producten aan het Internet of Things (Philips) en de ontwikkeling van ‘zelflerende zeilen’ (met een MKB cluster rond Molenaar).

Actielijn 2: Kennisoverdracht, onderwijs en verankering
logo-htsm-vierkantHet is bijna of nooit: Smart Industry is een uitgelezen kans om  de maakindustrie weer op de rit te krijgen. Naast het opbouwen van kennis en ervaring om Smart Factories te kunnen ontwikkelen, is er binnen RoSF veel aandacht om Smart Industry in te zetten om de concurrentiepositie van de Noordelijke maakindustrie over de volle breedte te versterken:

  • Kennis en ervaring uit het RoSF-consortium wordt actief overgedragen aan een bredere groep van bedrijven via het Smart Industry-platform Noord-Nederland.
  • Er komt een nieuw Centre of Expertise (CoE) Smart Industry vanuit de drie Noordelijke HBO’s (NHL, Stenden en Hanzehogeschool) om het onderwijsveld (VMBO, MBO en HBO/WO) maximaal te laten aansluiten bij de kwalificaties die de maakindustrie in het Smart Factory-tijdperk gaat stellen. Dit Centre of Expertise gaat bovendien een belangrijke rol spelen bij de verdere verankering van Smart Industry in de regio Het consortium gaat Noord-Nederland profileren als een internationale  “Region of Smart Factories”, mede om de aantrekkingskracht van de regio voor buitenlandse bedrijven te versterken.

Actielijn 3: Business Development voor MKB-bedrijven
De doorbraak van Smart Industry biedt ongekende mogelijkheden voor slimme MKB-bedrijven die technologie en diensten leveren voor ‘smart factories’. Denk bijvoorbeeld aan machinebouwers, sensorbedrijven, industriële automatiseerders en IT-bedrijven. De derde pijler van het RoSF-programma is bedoeld om de MKB-bedrijven, te beginnen de MKB-bedrijven uit het RoSF-consortium, te ondersteunen zodat zij zich met succes kunnen kwalificeren als succesvolle technologie-aanbieder. De groep heeft daarvoor een formule ontwikkeld onder de noemer: “Maak van je fabriek een Smart Factory.” De MKB-ers uit het consortium hebben hun deeloplossingen bijeengebracht in ‘toolboxen’ (één Kunstwerkvoor foutloos produceren en één voor first time right product- en procesontwerpen). Het is de bedoeling om aan de hand van deze toolboxen tien demonstratieprojecten uit te voeren, strategisch verdeeld over diverse sectoren en regio’s.

Noord-Nederland: Region of Smart Factories
Noord-Nederland is al hard op weg om een echte Region of Smart Factories te worden:

  • RoSF is het grootste “Fieldlab” op de landelijke Actieagenda Smart Industry van het Team Smart Industry onder leiding van Ineke Dezentjé-Hamming (www.smartindustry.nl).
  • Op de Hannover Messe (april 2015) heeft minister Kamp het RoSF-consortium formeel gelanceerd.
  • RoSF staat prominent op de Noordelijke Innovatie Agenda (de NIA), de NIA en is door de SER Noord-Nederland én de nieuwe Taskforce HTSM Noord-Nederland aangezien als Ikoonproject voor het Noorden.

ROSF in cijfers

Meerwaarde RoSF voor de Noordelijke provincies

Provincie Fryslân
RoSF is voortgekomen uit het Smart Factory project van Fokker (zie onder Drenthe) en uit het programma “Versterking Ecostructuur Philips Drachten” (2010-2014). Voor die tijd opereerde Philips redelijk los van de Noordelijke innovatie- en bedrijfsnetwerken. RoSF is, samen met het Innovatiecluster Drachten (ICD), één van de initiatieven om de band tussen Philips en de regio te versterken. Het Innovatiecluster Drachten is gericht op interactie tussen een afgebakende groep hightechbedrijven in de regio met als belangrijkste doel om de arbeidsmarkt te versterken. In aanvulling daarop is RoSF georganiseerd om het thema Smart Industry breed in Noord-Nederland te laten landen zodat de koplopers van de Noordelijke maakindustrie en de kennisinstellingen konden aansluiten.

CustomisedIn potentie is er heel veel synergie tussen Philips Drachten en Noord-Nederland. Philips heeft een sterkere regionale ecostructuur nodig om door te kunnen groeien of om niet in een neerwaartse spiraal terecht te komen. RoSF (het opbouwen en delen van Smart Industry-competenties met regionale partners) speelt daarmee een belangrijke rol bij de verankering van Philips in Drachten. Daar staat tegenover dat kennis van Philips voor Noord-Nederland van onschatbare waarde kan zijn. Philips Drachten investeert uitgebreid in toegepast onderzoek op wetenschappelijk niveau en loopt daarmee mondiaal voorop qua kennis en expertise over bijvoorbeeld assemblageprocessen, ICT, automatisering en het slim ontwikkelen van producten voor mondiale markten. Bij vrijwel alle pilots binnen RoSF speelt Philips-kennis dan ook een belangrijke, soms zelfs beslissende, rol. Via RoSF komt kennis en expertise van Philips (en ook de kennis die Philips binnenhaalt uit de vele Europese projecten waarin zij participeren) op een systematische manier terecht bij de Noordelijke maakindustrie.

Naast de drie pilotprojecten met MKB-bedrijven rond Philips Drachten bestaat het Friese deel van RoSF uit een medische technologie-pilot met prominente MKB-bedrijven ZiuZ en Variass én een didactisch sterke pilot om met sensortechnologie en big data de performances van zeilen (wedstrijdsport en recreatief ) te verbeteren. Dit cluster bestaat uitsluitend uit Friese MKB-bedrijven (maar wel weer met kennis vanuit Philips op de achtergrond).

Provincie Groningen
Groningen is een prominente industrie-partner binnen RoSF. De grote OEM-case speelt zich af bij CIG (voorheen: Centraal Staal). CIG wordt binnen het RoSF-programma omgebouwd tot een “Smart Factory” voor de scheepsbouwsector. Het is voor het eerst dat Centraal Staal participeert in een groot regionaal innovatieproject en relaties opbouwt met andere grote Noordelijke OEM-bedrijven zoals Fokker en Philips. Groningen levert bovendien relatief veel MKB-partners aan het RoSF-consortium (8 van de 18) waaronder een aantal kennisintensieve, deels aan de RUG gelieerde, MKB-bedrijven zoals NCG, Embed Engineering en KxA. Groningse MKB-bedrijven spelen een sleutelrol bij pilots in de andere provincies. Een treffend voorbeeld is STT uit Tolbert dat met de steun van het RoSF-consortium de stap gaat zetten van conventionele naar zelflerende machinebouw.

Groningen is via de RUG de belangrijkste ‘kennisleverancier’ van het RoSF-consortium. De kennis van met name het ZIAM (materialen) en ENTEF (Engineering en Technologie) blijkt zeer waardevol te zijn voor de bedrijven in het RoSFconsortium. Via RoSF is de verwevenheid tussen de RUG en het regionale bedrijfsleven al flink toegenomen. Er zijn nieuwe relaties ontstaan (met o.a. Fokker en CIG) en bestaande relaties zijn verdiept, zoals met Philips. Zeker de relatie met Philips Drachten is voor de RUG van strategisch belang aan het worden. In dit kader hebben de RUG en Philips een HTSM Honours Master opgezet (de eerste in Nederland) en er komt vanuit RoSF een bijzonder hoogleraarschap rond het thema ‘Smart Industry.’ Deze wordt ingevuld door Jan Post van Philips, tevens projectleider van RoSF. De RUG heeft, op verzoek van het RoSF-consortium, de “Academic Roadmap Smart Industry” opgesteld. Deze roadmap is zeer positief ontvangen, en tijdens de Hannover Messe (april 2015) aangeboden aan Ineke Dezentjé (FME) als voorzitter van het nationale Smart Industry-programma. Via RoSF kan de RUG op nationaal niveau een prominente positie opbouwen rond het belangrijke thema Smart Industry. Ten slotte speelt ook SRON een sleutelrol binnen het RoSF-programma als aanjager van een van de centrale thema’s (modelbased design en productontwikkeling).

Eén van de speerpunten van Groningen is informatietechnologie en ‘big data’. Via projecten als Target wordt fors geïnvesteerd in het opbouwen van kennis op dit terrein. Die kennis kan onder andere worden ingezet om Groningse ambities op het gebied van Healthy Ageing en energietransitie te ondersteunen. RoSF voegt daar een derde applicatiegebied aan toe: de maakindustrie. De maakindustrie is een omvangrijk toepassingsgebied van big-data en ICT-kennis met een directe impact op de regionale economie.

DSC_0050   DSC_0065DSC_0076

                         Foto’s: launch event RoSF tijdens de Hannover Messe 2015 (L), toespraak van minister Henk Kamp, (M), onthulling van het RoSF-kunstwerk door o.a. minister Henk  Kamp, John Jorritsma (CdK Fryslân) en Rob Goossens (Fokker) (R) Rob Karsmakers (Philips) overhandigt de Academic Agenda Smart Industry van de Rijksuniversiteit  Groningen aan Ineke Dezentjé-Hamming (FME, Team Smart Industry).


Provincie Drenthe

Voor Drenthe draait RoSF in belangrijke mate om drie grote regionale investeringsprojecten, met een forse impuls voor de werkgelegenheid, vooral in Zuidoost Drenthe. Het gaat om Plantronics (opbouwen van nieuwe productiecapaciteit voor draadloze headsets in Emmen), Fokker (opzetten van een fabriek voor assemblage van het nieuwe product de E-Lighter in Hoogeveen) en NKL (ontwikkelen inline meettechnologie waardoor grootschalige productie van contactlenzen op locatie in Emmen mogelijk wordt). Via RoSF wordt het mogelijk om kennis te mobiliseren van bijvoorbeeld Philips Drachten, die bij alle Drentse pilots een belangrijke rol speelt. De Drentse pilots draaien allen om zelfscheppende internationaal opererende bedrijven van seriematige consumentenproducten (Fokker, NKL en Plantronics), zodat de kans op een structurele impuls voor de regionale arbeidsmarkt maximaal is.

Zero DefectRoSF bouwt voort op het zeer succesvolle Smart Factory-project bij Fokker (uitgevoerd onder Koers-Noord, 2011-2015), dat ook nationaal wordt beschouwd als een belangrijke voorloper op het gebied van Smart Industry. De formule uit dit project (MKB-bedrijven die nieuwe technologie inzetten voor procesinnovaties bij toonaangevende en veeleisende OEM-bedrijven) wordt binnen RoSF opgeschaald. Recent is het World Class Composite Solutions-project (WCCS) van start gegaan, ook rond Fokker. WCCS zoomt in op composietverwerking, en RoSF meer generiek op zelflerende processen, waardoor beide elkaar versterken. Met deze portefeuille (Smart Factory, WCCS, drie RoSF-fieldlabs) is Drenthe een echte proeftuin voor Smart Factories aan het worden.

Drenthe heeft de afgelopen jaren veel geïnvesteerd in het opbouwen van kennis- en ecostructuur rondom sensortechnologie en Big Data (Incas3, DOME, Sensor City). RoSF is het eerste sensor/big data-project waar de koplopers uit de Noordelijke maakindustrie zich op grote schaal bij aansluiten. Deelname aan het RoSF-consortium is voor Astron (een belangrijke kennisleverancier van het consortium) en Incas3 een mooie kans om hun relaties met de regionale industrie te versterken. Eerdere investeringen in sensortechnologie komen hierdoor met terugwerkende kracht beschikbaar voor een grote groep van maakindustrieën in de regio, met directe effecten op de arbeidsmarkt.

Team
Het uitvoerende team bestaat uit Hans Praat van de NOM (coördinator en communicatie), prof. dr. Jan Post (Philips en RUG, projectleider), Wilbert van der Eijnde (Twinx, operationeel projectleider), Anno Cazemier (L&C, business development) enLiesbeth Bronsema (NOM, secretariaat). Voorzitter van de RoSF Stuurgroep is Rob Goossens van Fokker Hoogeveen. Contact: praat@nom.nl / 050 521 44 55.

Afbeelding2